Jakie przesłanki musi spełnić żołnierz aktywnej rezerwy, aby otrzymać równoważnik pieniężny w zamian za wyżywienie, którego nie zapewniono mu pomimo służby trwającej powyżej 8 godzin? Co się dzieje z nadgodzinami żołnierza w przypadku zmiany jednostki? Zawiłości wojskowych przepisów wyjaśniają specjaliści z Ministerstwa Obrony Narodowej.
Czy żołnierz DZSW musi pisać wniosek do dowódcy jednostki wojskowej o wyrażenie zgody na zamieszkiwanie poza jednostką? Sprawa dotyczy rezygnacji z przysługujących mu uprawnień w postaci zakwaterowania.
Zgodnie z art. 7 ustawy z 22 czerwca 1995 roku o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2024, poz. 1270) zakwaterowanie zbiorowe we wspólnych kwaterach stałych przewidziane jest dla żołnierzy: odbywających zasadniczą służbę wojskową, ćwiczenia wojskowe, terytorialnej służby wojskowej pełnionej rotacyjnie, pełniących zawodową służbę wojskową w trakcie kształcenia w uczelni wojskowej (z wyłączeniem żołnierzy zawodowych skierowanych do kształcenia w uczelni wojskowej w czasie pełnienia przez nich zawodowej służby wojskowej), będących słuchaczami szkół albo uczestniczących w innych formach szkolenia w siłach zbrojnych, a także skierowanych do pełnienia czynnej służby wojskowej poza granicami państwa oraz pełniących służbę wojskową w czasie stanu nadzwyczajnego, po ogłoszeniu mobilizacji lub w czasie wojny.
Organem adekwatnym w zakresie zapewniania zakwaterowania żołnierzom odbywającym dobrowolną zasadniczą służbę wojskową jest dowódca jednostki wojskowej, który organizuje i prowadzi czynności związane z zakwaterowaniem żołnierzy w ramach posiadanej infrastruktury oraz ustalonych zasad funkcjonowania jednostki.
Wszelkie kwestie związane z rezygnacją z zakwaterowania, sposobem odnotowania tego faktu czy zasadami obowiązującymi w konkretnej jednostce powinny zatem zostać wyjaśnione z dowódcą jednostki, w której żołnierz pełni dobrowolną zasadniczą służbę wojskową. By uzyskać jednoznaczne informacje w tej sprawie, powinien on zatem zwrócić się bezpośrednio do dowódcy adekwatnej jednostki.
Żołnierze zostali skierowani w podróż służbową na podstawie polecenia wyjazdu służbowego (PWS). Czas realizacji podróży i zadań z nią związanych wyniósł 11 godz. – zadania realizowane nie zawierały się w art. 275 ust. 4 ustawy o obronie ojczyzny. Czy w związku z tym żołnierz nabywa prawo do nadgodzin w związku z nadanym PWS? Jak ta sytuacja odnosi się do kierowcy, dysponenta oraz pasażerów, którzy, by wykonać zadanie służbowe, także odbywają tę podróż? Proszę o podstawę prawną.
Artykuł 275 ust. 4 ustawy o obronie ojczyzny określa, iż przepisy o 40-godzinnym tygodniu służby i prawie do czasu wolnego za nadgodziny nie mają zastosowania w specyficznych sytuacjach, m.in. podczas szkoleń, ćwiczeń czy zadań na poligonach. W czasie tych działań żołnierzom nie przysługują dni wolne w zamian za wydłużony czas służby.
Jeżeli zadanie, o którym mowa w pytaniu, nie mieści się w zakresie regulacji art. 275 ust. 4 ustawy, to z tytułu realizacji tego zadania nadgodziny przysługują wyłącznie kierowcy, który podczas PWS realizuje zadanie służbowe.
Zarówno dysponent pojazdu, jak i pozostali pasażerowie nie realizują w czasie przejazdu podczas podróży żadnych zadań służbowych. Wskazane osoby nie nabywają zatem prawa do nadgodzin, ponieważ zgodnie z art. 275 ust. 1 ustawy o obronie ojczyzny wymiar czasu służby żołnierzy zawodowych jest określony ich zadaniami służbowymi. Wobec powyższego do godzin służby liczy się wyłącznie okres faktycznie realizowanych zadań służbowych.
Czy żołnierzowi aktywnej rezerwy (AR) przysługuje refundacja zakupu okularów na stanowisku, na którym praca przy monitorze odbywa się powyżej 4 godzin dziennie?
Profilaktyczna opieka lekarska realizowana jest zgodnie z art. 229 ustawy z 26 czerwca 1974 roku – Kodeks pracy (Dz.U.2023.1465 z późn. zm.). Zgodnie z zapisami pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwskazań do pracy na określonym stanowisku w warunkach pracy opisanych w skierowaniu na badania lekarskie. Zastosowanie powyższego przepisu do czynnej służby wojskowej ma miejsce na podstawie ustawy o obronie ojczyzny (Dz.U.2024.248), w tym art. 299 ust. 3, który odnosi się do żołnierzy zawodowych, oraz art. 327 ust. 2, który odnosi się do żołnierzy odbywających zasadniczą służbę wojskową lub żołnierzy OT pełniących terytorialną służbę wojskową rotacyjnie.
Paragraf 8 rozporządzenia w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe stanowi, że: pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom okulary lub szkła kontaktowe korygujące wzrok, zgodne z zaleceniem lekarza, o ile wyniki badań okulistycznych przeprowadzonych w ramach profilaktycznej opieki zdrowotnej wykażą potrzebę ich stosowania podczas pracy przy obsłudze monitora ekranowego.
Kwestie aktywnej rezerwy określają art. 240–247 ustawy o obronie ojczyzny, jednak brak jest tu zapisów obligujących dowódców jednostek do realizacji w stosunku do żołnierzy aktywnej rezerwy profilaktycznej opieki zdrowotnej. Zgodnie z art. 81 ww. ustawy postępowanie rekrutacyjne żołnierzy aktywnej rezerwy – w tym ocenę stanu zdrowia – przeprowadza szef wojskowego centrum rekrutacji. W związku z powyższym obecnie, z uwagi na brak uregulowań prawnych, brak jest podstaw do refundacji zakupu okularów (soczewek) korygujących wzrok żołnierzom aktywnej rezerwy.
Czy nadgodziny przechodzą i są respektowane w przypadku zmiany jednostki wojskowej?
Co do zasady – tak, przechodzą. Dowódca jednostki wojskowej powinien jednak umożliwić żołnierzowi wykorzystanie nadgodzin przed odejściem do nowej jednostki. Warto przy tym zwrócić uwagę na zasady oraz terminy wykorzystania czasu ponadnormatywnego. Zgodnie z art. 275 ust. 2 ustawy o obronie ojczyzny zadania służbowe żołnierzy zawodowych powinny być ustalane przez przełożonych w sposób pozwalający na ich wykonywanie w ramach 40 godzin służby w tygodniu. Wykonywanie tych zadań nie może przekraczać przeciętnie 48 godzin w tygodniu, w czteromiesięcznym okresie rozliczeniowym. W zamian za czas służby przekraczający 40 godzin służby w tygodniu żołnierzowi zawodowemu przysługuje czas wolny od służby w takim samym wymiarze. Z kolei art. 275 ust. 6 ustawy wskazuje, iż ewidencję czasu służby potwierdzającą wykonywanie przez żołnierza zawodowego zadań służbowych ponad normy określone w ust. 2 prowadzi dowódca jednostki wojskowej.
Okres rozliczeniowy czasu służby wynosi cztery miesiące i biegnie od dnia rozpoczęcia realizacji zadań przez żołnierza zawodowego (par. 6 rozporządzenia ministra obrony narodowej z 18 października 2023 roku w sprawie czasu służby żołnierzy zawodowych).
Jeżeli jednak rozliczenie czasu służby nie było możliwe ze względu na sytuacje obiektywne – np. wypadek w służbie i w związku z tym przebywanie na długotrwałym zwolnieniu lekarskim, to czas wolny powinien zostać udzielony w późniejszym możliwym do wykorzystania terminie.
Ponadto w licznych wytycznych, zaleceniach pokontrolnych i analizach organizacyjnych wskazuje się, iż nadrzędnym celem w zakresie zarządzania czasem służby żołnierzy powinno być przeciwdziałanie kumulowaniu się nadgodzin oraz dążenie do ich wykorzystania w możliwie najwcześniejszym terminie.
Fakt udzielenia czasu wolnego znajduje odzwierciedlenie w dokumentacji służbowej, w szczególności w rozkazach dziennych jednostki. To dowódca decyduje o wpisaniu stosownego punktu rozkazu, stanowiącego podstawę formalną do udzielenia czasu wolnego.
Czy żołnierzom aktywnej rezerwy, którym nie zapewniono wyżywienia pomimo służby trwającej powyżej 8 godzin, przysługuje równoważnik w zamian za wyżywienie? Czy można się domagać wypłaty tego świadczenia kilkanaście miesięcy wstecz?
Uprawnienie do bezpłatnego wyżywienia żołnierzy rezerwy, w tym aktywnej rezerwy (AR), zostało uregulowane w rozporządzeniu ministra obrony narodowej z 13 maja 2022 roku w sprawie umundurowania i wyżywienia oraz innych należności wydawanych żołnierzom niebędącym żołnierzami zawodowymi. Zgodnie z treścią par. 35 (ust. 1, pkt 15) żołnierzowi AR przysługuje bezpłatne wyżywienie według zasadniczej normy szkolnej 020 w dniach wykonywania obowiązków służbowych w wymiarze 40% przysługującej normy wyżywienia, o ile czas wykonywania obowiązków służbowych przekracza 8 godzin (nie więcej niż 12 godzin).
Problematyka przysługiwania równoważnika pieniężnego w zamian za bezpłatne wyżywienie niewydane w naturze została uregulowana w par. 47 przywołanego rozporządzenia. W treści ust. 10 jako jedną z obligatoryjnych przesłanek do wypłaty równoważnika wskazano wykonywanie zadań w warunkach uniemożliwiających korzystanie z wyżywienia w naturze. Natomiast wypłata równoważnika następuje „z dołu” przez jednostkę budżetową, która przyjęła żołnierza na zaopatrzenie żywnościowe, zgodnie z treścią par. 49 rozporządzenia.
Podstawą do otrzymania bezpłatnego wyżywienia lub wypłacenia (za jego niewydanie w naturze) równoważnika jest ujęcie osoby uprawnionej w rozkazie dziennym dowódcy jednostki wojskowej przyjmującej osobę uprawnioną na zaopatrzenie żywnościowe (rozdział 2, podrozdział II, sekcja 0202, pkt 1, ppkt 32 przepisów o działalności służby żywnościowej DU-4.21.1B). Dodatkowo w ppkt 1 ww. przepisu ujęto zapis, iż „ (…) Podstawową formą stosowania norm wyżywienia jest żywienie w naturze”.
Zgodnie z przywołanymi wyżej przepisami oraz w nawiązaniu do pytania należy stwierdzić, iż we wskazanym przypadku żołnierzowi AR może przysługiwać wypłata równoważnika pieniężnego przy spełnieniu wszystkich przesłanek: nabycie uprawnienia do bezpłatnego wyżywienia z tytułu wykonywania zadań w czasie przekraczającym 8 godzin; ujęcie na zaopatrzeniu żywnościowym w rozkazie dziennym adekwatnego dowódcy; wykonywanie zadań związanych z brakiem możliwości korzystania z wyżywienia w naturze.
