Paradoks Trumpa
Administracja Donald Trump przez lata dostarczała liberalnym komentatorom powodów do krytyki. Od twardej polityki migracyjnej, przez działania służb takich jak U.S. Immigration and Customs Enforcement, po chaotyczne wojny celne i flirt z izolacjonistyczną retoryką części ruchu MAGA – katalog zarzutów jest długi. Sam wielokrotnie wskazywałem, iż wizja Ameryki wycofującej się z globalnego przywództwa byłaby strategicznym prezentem dla autorytarnych mocarstw.
Tym większy paradoks stanowi obecna sytuacja. Polityką faktów dokonanych Biały Dom zerwał z doktryną izolacjonizmu i zdecydował się na bezpośrednie uderzenie w reżim w Teheranie – jeden z kluczowych filarów antyzachodniej osi. Wspólnie z Izraelem Stany Zjednoczone militarnie upokorzyły władzę, która od lat aktywnie wspierała Rosję w agresji na Ukrainę. W wymiarze geopolitycznym oznacza to realne osłabienie zaplecza Kremla.
Nie oznacza to jednak, iż każda decyzja Waszyngtonu zasługuje na bezkrytyczną aprobatę. najważniejszy problem nie tkwi w samym fakcie ataku na autorytarny reżim, ale w braku widocznej strategii „dnia po”. Interwencje zbrojne w XXI wieku uczą, iż obalenie władzy bywa łatwiejsze niż zbudowanie stabilnego ładu. Bez planu dla tranzycji politycznej choćby uzasadnione użycie siły może przynieść chaos.
Niezrozumiały pozostaje również moment interwencji. jeżeli jej celem było wsparcie irańskiego społeczeństwa, powinna była nastąpić wcześniej – w czasie masowych protestów brutalnie tłumionych przez reżim. Według różnych szacunków w wyniku represji mogło zginąć od 20 do 30 tysięcy osób. Skala przemocy była wstrząsająca i stanowiła klasyczny przykład sytuacji, w której społeczność międzynarodowa staje przed dramatycznym pytaniem o odpowiedzialność za ochronę cywilów.
Nie znajduję jednak ani merytorycznego, ani moralnego uzasadnienia dla pojawiających się wśród polskich komentatorów porównań działań USA z agresją Rosji na Ukrainę. Kreml zaatakował suwerenne, demokratyczne państwo wyłącznie dlatego, iż jego obywatele – z trudnościami, ale konsekwentnie – wybrali kurs integracji z Zachodem. Odrzucając uczestnictwo w autorytarno – mafijnym systemie władzy budowanym przez rosyjskiego dyktatora. Decyzja Władimir Putin była napędzana imperialną, mesjanistyczną wizją odbudowy strefy wpływów.
Amerykańskie uderzenie było wymierzone w czterdziestoletni reżim, który systemowo łamał prawa własnych obywateli, sponsorował organizacje terrorystyczne – od Hamasu po Hezbollah – destabilizując region i współpracował militarnie z Moskwą. To zasadnicza różnica: agresja imperialna przeciw suwerennemu, pokojowemu państwu demokratycznemu nie jest tym samym co interwencja przeciw autorytarnemu sponsorowi terroryzmu katującemu własnych obywateli.
Obszary odpowiedzialności i zbrodnie Najwyższego Przywódcy duchowego Iranu.
Krwawe tłumienie protestów społecznych
Najpoważniejsze zarzuty wobec Ali Chamenei dotyczą brutalnego tłumienia protestów obywatelskich. Już w 1999 r. podczas demonstracji studenckich w Teheranie siły bezpieczeństwa użyły przemocy wobec młodzieży akademickiej, dokonując licznych aresztowań i dopuszczając się pobić.
W 2009 r., po kontrowersyjnych wyborach prezydenckich, setki tysięcy Irańczyków wyszły na ulice w ramach tzw. Zielonego Ruchu. Odpowiedzią reżimu były represje, tortury oraz ofiary śmiertelne wśród demonstrantów. Aparat państwa działał w pełnej zgodzie z linią wyznaczoną przez Najwyższego Przywódcę.
Szczególnie krwawe były wydarzenia z listopada 2019 r., gdy w odpowiedzi na protesty ekonomiczne siły bezpieczeństwa użyły ostrej amunicji. Organizacje praw człowieka informowały o setkach zabitych. W latach 2022–2023, po śmierci Mahsy Amini, ponownie doszło do masowych represji, a wyroki śmierci wobec demonstrantów stały się elementem strategii zastraszania społeczeństwa.
Chamenei publicznie wspierał twardą linię aparatu bezpieczeństwa i odrzucał postulaty liberalizacji.
Systemowe naruszenia praw człowieka
Iran pod przywództwem Chameneiego funkcjonował jako państwo głęboko represyjne. Ograniczano wolność słowa, kontrolowano media oraz Internet, a krytyka władzy wiązała się z ryzykiem więzienia.
Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej oraz aparat bezpieczeństwa odgrywały kluczową rolę w utrzymaniu systemu. Represjom poddawano kobiety sprzeciwiające się przymusowi hidżabu, mniejszości religijne – w tym bahaitów – oraz działaczy opozycyjnych.
Iran należał również do państw najczęściej wykonujących karę śmierci, w tym wobec osób oskarżanych o przestępstwa polityczne.
Eksport destabilizacji i wsparcie organizacji zbrojnych
Jednym z filarów polityki zagranicznej Teheranu było wspieranie organizacji zbrojnych w regionie. Iran finansował i dozbrajał m.in. Hezbollah oraz Hamas, a także wspierał ruch Huti w Jemenie.
Działania te przyczyniały się do destabilizacji Libanu, Strefy Gazy oraz Jemenu, wzmacniając regionalne napięcia i konflikty zbrojne. Wsparcie obejmowało finansowanie, szkolenia, dostawy broni i transfer technologii rakietowych.
Współodpowiedzialność za wojnę w Syrii
Teheran odegrał kluczową rolę w podtrzymaniu reżimu Baszar al-Asad podczas wojny domowej w Syrii. Irańskie wsparcie militarne i logistyczne umożliwiło Damaszkowi prowadzenie brutalnych operacji przeciw ludności cywilnej.
Obecność irańskich doradców wojskowych oraz formacji powiązanych z Korpusem Strażników Rewolucji była istotnym elementem tej strategii.
Wsparcie militarne dla Rosji w wojnie przeciw Ukrainie
Iran dostarczał Federacji Rosyjskiej drony bojowe i technologie wykorzystywane w atakach na ukraińską infrastrukturę cywilną. Tym samym stał się istotnym zapleczem militarnym Kremla w wojnie przeciw Ukrainą.
Program nuklearny i eskalacja napięć
Za rządów Chameneiego Iran konsekwentnie rozwijał program nuklearny oraz program rakiet balistycznych. Działania te budziły obawy społeczności międzynarodowej, zwiększając napięcia w regionie Zatoki Perskiej.
Rozwój potencjału odstraszania miał nie tylko wymiar obronny, ale również polityczny – wzmacniał pozycję Iranu jako państwa konfrontacyjnego wobec Zachodu.
Odpowiedzialność zwierzchnia Najwyższego Przywódcy
Jako Najwyższy Przywódca, Ali Chamenei posiadał decydujący wpływ na siły zbrojne, wymiar sprawiedliwości oraz strategiczne kierunki polityki zagranicznej. System irański nie jest klasyczną prezydencką republiką – realna władza skupiona była w jego rękach.
Odpowiedzialność za funkcjonowanie represyjnego aparatu państwa oraz za strategiczne decyzje międzynarodowe spoczywała więc w wymiarze politycznym i moralnym właśnie na nim. Jako Najwyższy Przywódca, Chamenei: kontrolował siły zbrojne, miał decydujący wpływ na sądownictwo, zatwierdzał najważniejsze nominacje polityczne i wojskowe, wyznaczał strategiczny kierunek polityki zagranicznej.
Co dalej?
Czy oznacza to, iż każde użycie siły jest usprawiedliwione? Oczywiście nie. Ale historia zna przypadki, gdy bezczynność była większym grzechem niż interwencja. Europejskie oddziały ONZ bezradnie przyglądające się masakrze w Srebrenicy stały się symbolem moralnej porażki wspólnoty międzynarodowej. Doktryna odpowiedzialności za ochronę nie powstała z militarystycznej fantazji, ale z doświadczenia ludobójstw, którym można było zapobiec.
Problem polega na tym, iż moralna racja nie zastępuje strategii. Dzisiejsze pytanie brzmi: co dalej z Iranem? Czy administracja Trumpa posiada realistyczny plan wsparcia sił prodemokratycznych, czy też ograniczy się do demonstracji siły? Odpowiedź na atak – w tym uderzenia odwetowe w państwa arabskie w regionie Zatoki Perskiej – może paradoksalnie wzmocnić koalicję państw obawiających się destabilizacji. Deklaracje wsparcia ze strony Londynu oraz ruchy francuskiej marynarki wojennej pokazują, iż konflikt może nabrać szerszego wymiaru.
Informacje o śmierci Alego Chameneiego wywołały wśród części diaspory irańskiej autentyczną ulgę. Dla wielu był on symbolem dekad represji. Upadek jednostki nie oznacza jednak automatycznego demontażu systemu. Reżimy autorytarne mają zdolność reprodukcji elit i adaptacji do nowych warunków.
W wymiarze geopolitycznym osłabienie Iranu jest ciosem dla Rosji. W wymiarze moralnym – może być sygnałem dla innych dyktatorów, iż brutalne represje i eksport destabilizacji nie pozostają bez konsekwencji. W wymiarze politycznym – to dopiero początek długiej i niepewnej drogi.
Życzeniem wielu jest szybki upadek całego systemu w Teheranie i powrót Irańczyków do normalnego życia, w którym państwo nie jest opresorem. Realizm podpowiada jednak ostrożność. Historia Bliskiego Wschodu uczy, iż próżnia władzy bywa równie groźna jak tyrania i pytanie o dalszą strategię USA wydają się być bardzo uzasadnione.
Konsekwencja intelektualna wymaga dziś rzeczy trudnej: jednoczesnej krytyki administracji Trumpa tam, gdzie jej działania są chaotyczne czy nieprzemyślane, oraz uznania, iż w pewnych sytuacjach użycie siły wobec zbrodniczego reżimu może być moralnie i strategicznie uzasadnione. Świat nie jest czarno-biały, a odpowiedzialność za słowa – zwłaszcza w czasach wojny – wymaga intelektualnej uczciwości.
