Stan faktyczny
Cesjonariusz konsumenta mającego miejsce zwykłego pobytu w RFN wniósł pozew do maltańskiego sądu przeciwko dwóm spółkom z siedzibą na Malcie. Powód domagał się zwrotu stawek, które ten konsument postawił (i przegrał), uczestnicząc w grach losowych oferowanych przez te spółki. W tym celu twierdził, iż ponieważ gry te były oferowane w RFN, z naruszeniem niemieckich uregulowań (dalej: GlüStV), umowa będąca ich podstawą była niezgodna z prawem, a zatem nieważna. W związku z tym spółki te powinny zwrócić te stawki. Pozwane spółki podniosły, iż po pierwsze, sporna umowa jest legalna, a zatem ważna, a GlüStV nie powinny być stosowane, ponieważ są sprzeczne ze swobodą świadczenia usług (art. 56 TFUE). Po drugie, takie roszczenie stanowi w każdym przypadku nadużycie prawa UE.
Sąd odsyłający powziął wątpliwości, czy unijna swoboda świadczenia usług stoi na przeszkodzie tego rodzaju uregulowaniom krajowym jak GlüStV, w sytuacji gdy spółka oferująca usługi internetowych gier losowych posiada licencję w innym państwie członkowskim, a także czy jest możliwe uznanie umowy między tą spółką a graczem z innego państwa członkowskiego za nieważną i nakazanie zwrotu utraconych kwot zakładów.
Stanowisko TS
Zakaz internetowych gier hazardowych
Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem działalność polegająca na umożliwianiu użytkownikom odpłatnego brania udziału w grach hazardowych stanowi świadczenie usług w rozumieniu art. 56 TFUE. Z orzecznictwa TS wynika, iż do każdego państwa członkowskiego należy dokonanie oceny, czy w kontekście założonych przez niego, zgodnych z prawem celów konieczny jest całkowity lub częściowy zakaz tego rodzaju działalności, czy też wyłącznie ograniczenie jej i ustanowienie w tym celu mniej lub bardziej ścisłych zasad kontroli, przy czym konieczność i proporcjonalność przyjętych w ten sposób środków musi być oceniana wyłącznie w świetle założonych celów oraz poziomu ochrony, jaki pragną zapewnić dane władze krajowe (wyrok TS z 8.9.2010 r., Carmen Media Group, C-46/08, Legalis, pkt 46).
Trybunał wskazał, iż do sądów krajowych należy zatem sprawdzenie, czy ograniczenie przyjęte przez państwo członkowskie jest adekwatne dla realizacji celu lub celów wskazanych przez dane państwo członkowskie, zgodnie z zamierzonym przez nie poziomem ochrony, oraz czy nie wykracza poza to, co niezbędne dla ich osiągnięcia (wyrok TS z 8.9.2010 r., Stoß i in., C-316/07, od C‑358/07 do C‑360/07, C‑409/07 i C‑410/07, pkt 78). W ramach tej oceny sądy krajowe powinny wziąć pod uwagę, iż przepisy GlüStV, dotyczące gier hazardowych, należą do dziedzin, w których pomiędzy państwami członkowskimi istnieją znaczne rozbieżności dotyczące aspektów moralnych, religijnych i kulturowych, oraz iż w braku harmonizacji na poziomie Unii Europejskiej w tym zakresie do każdego państwa członkowskiego z osobna należy ocena w tych dziedzinach, według własnej skali wartości, wymagań związanych z ochroną danych interesów (wyrok TS z 24.1.2013 r., Stanleybet i in., C-186/11 i C-209/11, Legalis, pkt 24).
Trybunał orzekł, iż art. 56 TFUE należy interpretować w ten sposób, iż nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym ustanawiającym zakaz urządzania internetowych gier kasynowych, w szczególności gier na automatach do gier, a także zakładów, takich jak loterie wtórne, o ile ich celem jest opanowanie naturalnej skłonności społeczeństwa do hazardu w uporządkowany i kontrolowany sposób oraz przeciwdziałanie rozwojowi i rozprzestrzenianiu się nielegalnego hazardu na rynkach równoległych, choćby jeśli:
- wśród graczy istnieje znaczny popyt na internetowe automaty do gier;
- dane państwo członkowskie zezwala jednocześnie na podobne gry, w tym loterie, w sposób stacjonarny;
- państwo zezwala na oferowanie internetowych zakładów sportowych i zakładów na wyścigi konne przez operatorów posiadających licencję, a także na pośrednictwo operatorów prywatnych w sprzedaży produktów loterii państwowych i innych licencjonowanych loterii oraz
- uregulowania państwa członkowskiego, którego operator zamierzający oferować w szczególności usługi w zakresie loterii wtórnych posiada licencję, dążą do realizacji tych samych celów co cele założone w regulacjach państwa członkowskiego nakładających ogólny zakaz oferowania takich usług.
Ponadto zdaniem TS art. 56 TFUE należy interpretować w ten sposób, iż nie stoi on na przeszkodzie uznaniu w ramach danego sporu skutków prawnych zakazu internetowych gier kasynowych, o ile po zaistnieniu okoliczności faktycznych mogących wywołać te skutki zdecydowano o zastąpieniu tego zakazu systemem uprzedniego zezwolenia i wprowadzono okres przejściowy, w trakcie którego oferty gier, które mogą być zgodne z przyszłymi uregulowaniami, byłyby akceptowane z zastrzeżeniem spełnienia określonych wymogów.
Nieważność umowy z konsumentem
W ocenie TS art. 56 TFUE należy interpretować w ten sposób, iż nie stoi on na przeszkodzie ustaleniu nieważności umowy zawartej między konsumentem mającym miejsce zamieszkania w państwie członkowskim a operatorem oferującym usługi w zakresie internetowych loterii wtórnych z innego państwa członkowskiego, o ile zgodnie z uregulowaniami pierwszego państwa członkowskiego wydawanie operatorom prywatnym licencji na urządzanie takich zakładów jest wykluczone.
Trybunał podkreślił, iż kwestia, czy dana umowa jest nieważna, o ile jej przedmiot jest niezgodny z prawem, i czy nieważność ta pociąga za sobą dla każdej ze stron prawo do zwrotu korzyści, jakie strona ta otrzymała z tytułu tej umowy, jest kwestią prawa adekwatnego dla danej umowy na podstawie art. 10 ust. 1 i art. 12 ust. 1 lit. e) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 593/2008 z 17.6.2008 r. w sprawie prawa adekwatnego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.Urz. UE L z 2008 r. Nr 177, s. 6). Trybunał stwierdził, iż w niniejszej sprawie prawem adekwatnym dla umowy zawartej między pierwotnym graczem a pozwanymi jest niemieckie prawo.
Zdaniem TS nie można oczywiście wykluczyć, iż gracz mógł skorzystać z usług oferowanych przez przedsiębiorstwo takie jak pozwane, mając jednocześnie pełną świadomość zakazu mającego zastosowanie do tego sporu i jego ewentualnych konsekwencji, jednakże ta kwestia może zostać rozstrzygnięta wyłącznie na podstawie mającego zastosowanie prawa krajowego.
Trybunał orzekł, iż art. 56 TFUE i zasadę zakazującą nadużywania prawa należy interpretować w ten sposób, iż nie stoją one na przeszkodzie temu, aby konsument, który uczestniczył z terytorium państwa członkowskiego swojego miejsca zwykłego pobytu w internetowych grach losowych oferowanych przez operatora nieposiadającego licencji wydanej przez to państwo, ale posiadającego licencję wydaną przez inne państwo członkowskie, wniósł przeciwko temu operatorowi powództwo cywilne o zwrot wpłaconych przez niego kwot zakładów, na podstawie nieważności danej umowy o gry hazardowe, zgodnie z adekwatnym prawem umów.
Z obszernego uzasadnienia niniejszego wyroku wynika m.in., że:
- państwa członkowskie mogą wprowadzać – nie naruszając unijnej swobody świadczenia usług (art. 56 TFUE) – zakaz gier kasynowych online i wirtualnych automatów do gier;
- gracze (konsumenci) mogą domagać się zwrotu utraconych kwot zakładów od operatorów mających siedzibę w innym państwie członkowskim, o ile dane gry były zakazane w ich państwie członkowskim zamieszkania; gracze mają prawo do odszkodowania z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia; ewentualna późniejsza liberalizacja takiego zakazu nie zmienia możliwości odzyskania przez graczy (konsumentów) utraconych kwot zakładów z okresu poprzedzającego tę datę;
- nieważność umowy pomiędzy graczem i operatorem oraz skutki prawne tej umowy podlegają adekwatnym przepisom prawa krajowego państwa zamieszkania gracza;
- udział gracza (konsumenta) w tych grach, pomimo istnienia licencji w innym państwie członkowskim (tak jak w niniejszej sprawie maltańskiej), nie jest wystarczający do stwierdzenia nadużycia prawa w rozumieniu prawa UE, a kwestia ustalenie ewentualnej złej wiary tego gracza podlega prawu krajowemu.
Na marginesie warto zaznaczyć w kontekście polskich pytań prejudycjalnych (co bywa przedmiotem pytań w trakcie szkoleń), iż w niniejszej sprawie Sąd odsyłający odniósł się we wniosku prejudycjalnym do prawa innego państwa członkowskiego.
Wyrok TS z 16.4.2026 r., European Lotto and Betting i Deutsche Lotto-und Sportwetten, C-440/23
