Kluczowe zmiany
- Zmniejszenie zasadniczej maksymalnej liczby mieszkańców stałego obwodu głosowania z 4000 do 3000.
- Powoływanie komisarzy wyborczych spośród sędziów przez Państwową Komisję Wyborczą.
- Zmiana zasad tworzenia okręgowych, rejonowych i obwodowych komisji wyborczych.
- Umożliwienie wyborcom głosującym za granicą posługiwania się ważnym polskim dowodem osobistym.
- Coroczne ustalanie przez Państwową Komisję Wyborczą liczby posłów wybieranych w okręgach.
Uwagi ogólne
Projekt zmienia ustawę z 5.1.2011 r. – Kodeks wyborczy (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 365; dalej: KodeksWyb) oraz ustawę z 15.9.2000 r. o referendum lokalnym (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 472; dalej: ReferLokU). Zgodnie z uzasadnieniem proponowane rozwiązania mają służyć profesjonalizacji administracji wyborczej oraz usprawnieniu czynności związanych z organizacją i ustalaniem wyników wyborów.
Projekt obejmuje zarówno zmiany organizacyjne, jak i rozwiązania dotyczące bezpośrednio wyborców. Część regulacji stanowi powrót do zasad obowiązujących przed nowelizacją KodeksWyb z 2018 r., natomiast pozostałe odnoszą się do problemów wskazywanych przez Państwową Komisję Wyborczą.
Stałe obwody głosowania
Zgodnie z projektowanym art. 12 § 3 KodeksWyb stały obwód głosowania ma obejmować od 200 do 3000 mieszkańców. w tej chwili górna granica wynosi 4000 mieszkańców. Projektowany art. 12 § 3a KodeksWyb pozostawia możliwość utworzenia obwodu obejmującego mniej niż 200 albo więcej niż 3000 mieszkańców, o ile uzasadniają to warunki miejscowe. W żadnym przypadku obwód nie będzie mógł jednak liczyć więcej niż 4000 mieszkańców.
Zmiana ma zostać powiązana z liczebnością obwodowych komisji wyborczych. Projektowany art. 182 § 1a KodeksWyb przewiduje skład od 7 do 13 osób, zależnie od liczby mieszkańców obwodu. Maksymalny trzynastoosobowy skład ma być powoływany już w obwodach liczących ponad 2500 mieszkańców.
Projektowany art. 182 § 2 KodeksWyb ogranicza także możliwość zgłaszania kandydatów do komisji. Pełnomocnik wyborczy będzie mógł zgłosić kandydata tylko na obszarze, na którym komitet zarejestrował listę kandydatów albo kandydata w danych wyborach.
Komisarze i komisje wyborcze
Na podstawie projektowanego art. 166 § 3 KodeksWyb komisarzy wyborczych ma powoływać Państwowa Komisja Wyborcza spośród sędziów, w liczbie od 2 do 6 w każdym województwie, na okres 5 lat. Kandydatów będzie zgłaszał prezes adekwatnego sądu apelacyjnego po zasięgnięciu opinii kolegium tego sądu. Zgodnie z projektowanym art. 166 § 4a KodeksWyb komisarzem będzie mógł zostać także sędzia w stanie spoczynku, który nie ukończył 70 lat.
Projektowany art. 170 § 1 KodeksWyb przewiduje, iż w skład okręgowej komisji wyborczej ma wchodzić od 4 do 10 adwokatów, radców prawnych lub notariuszy oraz komisarz wyborczy jako jej przewodniczący. W szczególnie uzasadnionych przypadkach, zgodnie z art. 170 § 2 KodeksWyb, w skład komisji będzie mogło wejść więcej niż 10 osób, jednak nie więcej niż 16. Analogiczne wymagania zawodowe w odniesieniu do rejonowych komisji wyborczych wynikają z projektowanego art. 174 § 1 KodeksWyb.
Kadencja komisarzy powołanych według dotychczasowych zasad ma wygasnąć 4.4.2028 r. Nowi komisarze rozpoczną kadencję 5.4.2028 r. W tym samym terminie PKW ma dostosować ich adekwatność terytorialną do nowych zasad.
Głosowanie za granicą
Projektowany art. 35 § 5 KodeksWyb umożliwia wyborcy posługiwanie się ważnym polskim dowodem osobistym zamiast ważnego polskiego paszportu przy dokonywaniu czynności związanych z głosowaniem za granicą. Z kolei zgodnie z projektowanym art. 52 § 3 KodeksWyb wyborca głosujący za granicą otrzyma kartę do głosowania po okazaniu ważnego polskiego paszportu albo ważnego polskiego dowodu osobistego.
W celu weryfikacji danych wyborcy konsul ma uzyskać, na podstawie projektowanego art. 35 § 2b KodeksWyb, dostęp także do Rejestru Dowodów Osobistych. Rozwiązanie ma mieć zastosowanie niezależnie od państwa, w którym utworzono obwód głosowania.
Projekt zmienia również skład komisji tworzonych za granicą. Zgodnie z projektowanym art. 183 § 2 KodeksWyb w skład takiej komisji wejdzie od 4 do 16 osób zgłoszonych przez komitety wyborcze oraz jedna osoba wskazana przez konsula.
Liczba posłów wybieranych w okręgach
Projektowany art. 202 § 2 KodeksWyb przewiduje, iż załącznik nr 1 do kodeksu będzie określał granice i numery okręgów wyborczych oraz siedziby okręgowych komisji wyborczych, ale nie liczbę wybieranych w nich posłów.
Na podstawie projektowanego art. 202 § 2a KodeksWyb liczbę posłów wybieranych w każdym okręgu będzie corocznie ogłaszać PKW w drodze obwieszczenia publikowanego w Dzienniku Ustaw do 31 grudnia roku poprzedzającego rok, na który ustalono liczbę mandatów. o ile PKW nie wykona tego obowiązku, zgodnie z art. 202 § 2b KodeksWyb liczbę mandatów określi Naczelny Sąd Administracyjny w drodze uchwały podjętej w składzie 7 sędziów.
Terminy przekazywania wyników i dieta mężów zaufania
Projektowane art. 230 § 2, art. 272 § 2, art. 314 § 2 i art. 353 § 2 KodeksWyb wydłużają z 24 do 48 godzin termin na uzyskanie przez adekwatną komisję wyników głosowania z obwodów. W uzasadnionych przypadkach PKW będzie mogła przedłużyć ten termin do 72 godzin.
Projekt uchyla również art. 103aa KodeksWyb, który stanowi podstawę wypłaty diety mężom zaufania. Zmiana w ReferLokU ma charakter dostosowujący i polega na usunięciu odesłania do uchylanego przepisu.
