Przyszłość polskiego systemu emerytalnego w epoce długowieczności

liberte.pl 3 days ago

Żyjemy coraz dłużej. To dobra wiadomość, ale stawia przed nami kilka niewygodnych pytań. Jak długo będziemy pracować? Jak zgromadzimy środki na kilkadziesiąt lat życia po zakończeniu aktywności zawodowej? I czy system emerytalny w Polsce nadąża za obecnymi i przyszłymi zmianami demograficznymi?

Demografia, rynek pracy, społeczeństwo. Jak dostosować system do nowej rzeczywistości?

Prognozy demograficzne potwierdzają, iż dotychczasowe paradygmaty, tj. „niekończące się zasoby pracy”, „liniowy cykl życia”, tj. edukacja – praca – emerytura czy „dostatnie emerytury w wieku 60 lat” są już nieaktualne. Długowieczność wymaga od nas przemyślenia na nowo relacji między pracą, oszczędnościami i odpoczynkiem. Stabilna przyszłość systemu emerytalnego zależy nie tylko od liczby emerytów. Zależy w dużym stopniu także od tego, ilu z nas pracuje, jak długo pozostajemy aktywni zawodowo, jak produktywna jest wykonywana przez nas praca i jak wreszcie rozwija się gospodarka. Dlatego debata o emeryturach nie powinna ograniczać się tylko do policzalnych danych jak ustawowy powszechny wiek emerytalny, wysokość opłacanych składek oraz wysokość wypłacanych świadczeń. W epoce długowieczności polityka emerytalna staje się częścią polityki rynku pracy, ochrony zdrowia i edukacji.

Nowe spojrzenie na emeryturę

Dłuższe życie Polek i Polaków jest jednym z największych sukcesów ostatnich dekad. W Polsce przeciętne trwanie życia wzrosło między rokiem 1990 a rokiem 2024 z wartości 66,2 lat do 74,9 roku w przypadku mężczyzn oraz z wartości 75,2 lat do 82,3 roku w przypadku kobiet. To znacząca zmiana. Tylko problem zaczyna się wtedy, gdy instytucje społeczne pozostają skonstruowane dla świata, w którym ludzie żyli krócej, wcześniej kończyli pracę, a na jednego emeryta przypadało więcej osób aktywnych zawodowo.

W konsekwencji ten znany nam od lat klasyczny model „edukacja – praca – emerytura” coraz słabiej odpowiada rzeczywistości. W jego miejsce powinien pojawiać się model wieloetapowy. Gdzie nauka przeplata się z pracą, zmianą wykonywanego zawodu, opieką nad osobami bliskimi oraz stopniowym ograniczaniem aktywności zawodowej. Emerytura nie musi być, a wręcz nie powinna być jednorazowym przejściem z pełnej aktywności do pełnej bierności.

Demografia, głupcze

W przypadku emerytur to demografia jest swoistą królową nauk. Problem w tym, iż w dzisiejszych realiach w Polsce demografia nie jest krótkotrwałym kryzysem, ale trwałą zmianą struktury polskiego społeczeństwa. W 2025 roku, urodziło się w Polsce około 238 tys. dzieci, a współczynnik dzietności za 2025 roku spadł poniżej 1,1. Dla prostej zastępowalności pokoleń potrzebny byłby poziom około 2,1. Co więcej, w przyszłości mniej liczne roczniki kobiet wejdą w wiek, w którym rodzi się najwięcej dzieci. choćby szybka poprawa dzietności nie odwróci więc trendu. GUS w oficjalnej prognozie zakłada, iż w 2060 roku, ludność Polski może liczyć około 32,9 mln osób, a osoby w wieku 65+ będą stanowiły około 30 % populacji. Eksperymentalna symulacja z 2025 roku, zakładająca utrzymanie dzietności na poziomie 1,1, wskazuje choćby na 28,4 mln. mieszkańców. Polskie społeczeństwo będzie więc nie tylko mniejsze, ale przede wszystkim starsze. Dla systemu emerytalnego ważniejsze od samego spadku liczby ludności jest jednak pogorszenie relacji między liczbą pracujących a liczbą osób poza rynkiem pracy.

Jak działa polski system emerytalny i od czego zależy jego stabilność?

Polski system emerytalny opiera się na zasadzie bieżącego finansowania świadczeń oraz zasadzie zdefiniowanej składki. Dzisiejsze składki emerytalne opłacane przez osoby pracujące są podstawowym źródłem finansowania świadczeń obecnych emerytów. Natomiast indywidualna wysokość przyszłej emerytury zależy głównie od zgromadzonego kapitału emerytalnego (wpłaconych składek i ich waloryzacji) oraz statystycznego dalszego trwania życia w momencie przejścia na emeryturę. W tym miejscu pojawia się najważniejsze rozróżnienie. Otóż stabilność finansowa systemu zabezpieczenia emerytalnego i adekwatność świadczeń z tego systemu nie są tym samym. Worek z pieniędzmi, jakim jest Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (FUS), który jest zarządzany przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) może pozostawać zdolny do wypłaty emerytur, ale przyszłe świadczenia mogą stanowić coraz mniejszą część wcześniejszych zarobków. W pierwszym półroczu 2026 roku, wpływy ze składek pokrywały 82,2 % wydatków FUS. Resztę uzupełniają m.in. transfery budżetowe. Powyższe nie oznacza jednak „bankructwa ZUS” – państwo gwarantuje bowiem wypłatę świadczeń. Pytanie brzmi raczej, jak duże transfery będą fiskalnie akceptowalne i jaką wysokość emerytur da się utrzymać przy nieuchronnej zmianie struktury wieku polskiego społeczeństwa. Dlatego dla wysokości przyszłych emerytur równie ważne jak demografia są wzrost gospodarczy, produktywność oraz poziom zatrudnienia. Mniejsza liczba pracowników nie musi oznaczać proporcjonalnie mniejszej bazy składkowej, o ile pracujemy wydajniej, zarabiamy więcej i dłużej pozostajemy aktywni zawodowo. W przypadku Polski dodatkowo najważniejsze znaczenie będzie miała otwartość na imigrantów oraz ich trwałe włączenie w krwiobieg naszej gospodarki.

Rynek pracy – źródło rozwoju i stabilnego systemu

Można więc powiedzieć, iż reforma emerytalna zaczyna się na rynku pracy. Nie wystarczy powiedzieć ludziom „pracujcie dłużej”, co i tak nota bene trzeba będzie odpowiedzialnie uczynić. Ale niezbędnym jest stworzenie takich warunków, w których dłuższa aktywność zawodowa jest realna. Należy zadbać o zdrowie, o ergonomię, o elastyczny czas pracy, możliwość zmniejszania wymiaru etatu, a także szkolenia po pięćdziesiątce
i sześćdziesiątce oraz ograniczanie stereotypu starszego pracownika jako mniej produktywnego. W IV kwartale 2025 roku, wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 45–59/64 lata wynosił 81,5 %, ale już wśród osób powyżej ustawowego wieku emerytalnego tylko 10 % Co więcej, ponad 90% Polek i Polaków przechodzi w tej chwili na emeryturę w ciągu pierwszych 12 miesięcy po osiągnięciu ustawowego powszechnego wieku emerytalnego (60/65 lat). Z jednej strony pokazuje to, jak gwałtowna jest dziś granica między „pracuję” i „jestem emerytem”. W warunkach długowieczności powinna stawać się bardziej płynna. Z drugiej jednak strony, gdyby odważyć się podnieść powszechny wiek emerytalny kobiet np. do 65 roku życia, to w przyszłości prawie 100% kobiet określonych roczników pozostawałoby w stanie aktywności zawodowej. Powyższe pokazuje, jak istotne są także decyzje podejmowane przez polityków.

Co nie działa w polskim systemie emerytalnym?

Największym problemem naszego systemu emerytalnego nie jest to, iż pewnego dnia świadczenia emerytalne przestaną być wypłacane. Problem jest dużo bardziej skomplikowany. Otóż coraz dłuższy okres pobierania świadczenia jest finansowany kapitałem gromadzonym przez relatywnie krótki okres aktywności zawodowej. Szczególne znaczenie ma powszechny wiek emerytalny: 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. W systemie zdefiniowanej składki moment przejścia na emeryturę działa podwójnie. Każdy dodatkowy rok pracy oznacza nowe składki i dalszą waloryzację kapitału, a jednocześnie krótszy statystyczny okres jego wypłacania. Dlatego dłuższa aktywność może istotnie zwiększyć miesięczne świadczenie. o ile status quo się nie zmieni, skutki będą wielowymiarowe. Finansowo wzrośnie presja na budżet i dodatkowe transfery. Emerytalnie zwiększy się ryzyko niskiej stopy zastąpienia, szczególnie przy krótkiej historii składkowej. Społecznie może pogłębiać się ubóstwo części seniorów oraz luka emerytalna kobiet i mężczyzn. Gospodarczo coraz dotkliwsze będą niedobory pracowników, a jednocześnie potencjał osób dojrzałych pozostanie niewykorzystany. Politycznie zaś będzie rosła pokusa odsuwania trudnych decyzji, a koszt dostosowania systemu może zostać przerzucony na kolejne pokolenia. Trzeba też uczciwie i odważnie komunikować prostą zależność. jeżeli bowiem żyjemy dłużej, to dodatkowe lata życia muszą być sfinansowane – dłuższą pracą, większymi oszczędnościami, wyższymi podatkami albo niższymi świadczeniami. Tertium not datur. Długowieczność nie jest problemem, który trzeba „rozwiązać”. Jest nową rzeczywistością, do której trzeba dostosować państwo, gospodarkę i nasze indywidualne decyzje. Największym ryzykiem dla systemu emerytalnego nie jest więc samo starzenie się społeczeństwa, ale próba utrzymania instytucji zaprojektowanych dla XX wieku w świecie, który demograficznie i gospodarczo należy już do XXI wieku.

Źródła danych:

  • GUS, Polska w liczbach 2025 – dane o trwaniu życia i dzietności.
  • GUS, Sytuacja społeczno-gospodarcza kraju w 2025 r. – urodzenia i dzietność.
  • GUS, Prognoza ludności rezydującej dla Polski na lata 2023–2060 oraz Symulacja liczby ludności do 2060 r. (2025).
  • ZUS, Stabilna sytuacja Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, 10 września 2026 r. – dane za I półrocze 2026 r.
  • GUS, BAEL, IV kwartał 2025 r. – wskaźniki zatrudnienia według wieku.
Read Entire Article