Czy w prezydentów z ramienia PiS wpisana jest rola seryjnych, konstytucyjnych przestępców dokonujących zamachu na praworządność? Czy Donald Trump może zostać odwołany z funkcji prezydenta? Czy w 2040 roku doczekamy się książki: Jak wychować prezydenta RP? Czy jeżeli prawo podlega interpretacji to przez cały czas jest prawem?
Na te – i wiele innych pytań – w najnowszej odsłonie "Wieczoru naTemat" odpowiada prof. Marcin Matczak, prawnik, filozof, autor książek, nauczyciel akademicki i publicysta.
Polaryzacja to "śmiertelny wróg" dla demokracji
Jednym z najgroźniejszych zjawisk współczesnej polityki jest zamykanie ludzi w plemiennych tożsamościach. W takim świecie każda próba wyjścia poza linię własnego obozu traktowana jest jak zdrada, a nie jak element uczciwego namysłu.
– Najczęstszy komentarz, jaki dostaję z jednej i z drugiej strony, brzmi: nie mogę tego słuchać. Jakby inna wizja świata bolała. A przecież właśnie na tym polega myślenie, żeby się z czymś innym konfrontować – podkreśla prof. Marcin Matczak
To właśnie ten "ból myślenia" sprawia, iż debata publiczna coraz częściej zamienia się w wymianę haseł zamiast argumentów. A konsekwencje są poważniejsze, niż mogłoby się wydawać.
– o ile ludzie zamykają się w bańkach, o ile żyją w plemionach, to to jest śmiertelnie niebezpieczne dla demokracji. Bo w pewnym momencie pojawia się pytanie: po co oddawać władzę tym, których uznajemy za zdrajców? – mówi.
Praworządność podstawą bezpieczeństwa
W tym kontekście praworządność przestaje być abstrakcyjnym pojęciem. Staje się warunkiem przetrwania wspólnoty i bezpieczeństwa jednostki.
– Praworządność to są rządy prawa, a nie ludzi i ich kaprysu. o ile ktoś niszczy praworządność, to niszczy podstawową tkankę społeczną, jaką jest umożliwienie człowiekowi życia tak, jak on chce żyć. Łamanie konstytucji zawsze kończy się łamaniem człowieka – podkreśla gość "Wieczoru naTemat".
To zdanie wyznacza realną stawkę sporu. Nie chodzi o przepisy, ale o granice władzy i o to, czy obywatel może funkcjonować bez strachu przed arbitralną decyzją polityka.
– o ile w kraju pojawia się władza, która mówi: ja wiem lepiej niż ty, ja jestem mądrzejszy niż ty – to wszystko jest zagrożone. Nasze plany, nasze życie, nasza samorealizacja – dodaje prof. Matczak.
Państwo według woli polityka
Problem zaczyna się tam, gdzie konstytucja przestaje być zobowiązaniem, a staje się przeszkodą do obejścia. Wtedy pojawia się pokusa, by zmieniać sens prawa bez zmiany jego treści.
– To nie jest interpretacja, to jest wykręcanie konstytucji w drugą stronę. To próba powiedzenia narodowi: nie obchodzi mnie, co ustaliliście, ja wiem lepiej – mówi prof. Marcin Matczak.
W takim modelu państwa zasady przestają być wspólne. Stają się narzędziem w rękach tych, którzy akurat sprawują władzę.
– To jest pogarda dla narodu. Konstytucja to wola wspólnoty, a nie materiał do dowolnej interpretacji. o ile ktoś ją łamie, uznaje, iż jest ważniejszy niż prawo, czyli ważniejszy niż my wszyscy – dodaje.
A to – jak pokazuje doświadczenie – prowadzi nieuchronnie do eskalacji napięć.
– o ile ktoś jednostronnie zmienia zasady, które wspólnie ustaliliśmy, to musi to prowadzić do konfliktu. Bo druga strona w końcu wstanie od stołu – podkreśla Matczak.
Granice interpretacji
Prawo wymaga interpretacji, ale nie oznacza to dowolności. Granice wyznacza język, kontekst i spójność całego systemu. Ich przekroczenie to już nie wykładnia, ale manipulacja.
– o ile każdy może nadać słowom dowolne znaczenie, to przestajemy się rozumieć. To jest atak na język, a w konsekwencji na wspólnotę – mówi.
To dlatego spór o jedno słowo potrafi uruchomić znacznie większy konflikt – bo w rzeczywistości chodzi o kontrolę nad sensem całego systemu.
Więcej niż polityczny konflikt
Z tej perspektywy dzisiejszy spór przestaje być jedynie starciem partii. Dotyczy podstawowej zasady, która przez dekady była osią nowoczesnych demokracji.
– Cały wysiłek ludzkości polegał na tym, żeby nie pozwolić jednej grupie ludzi narzucać swojej woli wszystkim innym. Bo kiedy to się dzieje, zaczyna się zło – twierdzi prof. Marcin Matczak.
I właśnie dlatego – niezależnie od bieżących sporów – pytanie o praworządność pozostaje pytaniem o to, czy państwo przez cały czas chroni obywatela, czy zaczyna go sobie podporządkowywać.
Obejrzyj cały odcinek "Wieczoru naTemat" z prof. Marcinem Matczakiem na naszym kanale YouTube naTemat.