Teoria gier na trzech piętrach człowieka
Często w szkole czy filmach słyszymy piękną bajkę: ewolucja polega na tym, iż ludzie stali się mądrzy, przestali ze sobą walczyć jak dzikie małpy i zrozumieli, iż kooperacja zawsze się opłaca.
Brzmi super, ale matematyka — a dokładniej teoria gier (dział badający, jakie decyzje opłacają się w relacjach z innymi) — bezlitośnie obala ten mit. Pokazuje coś ciekawszego: kooperacja wcale nie jest czymś domyślnym. Żeby działała, musi być uzbrojona w groźbę natychmiastowego odwetu.
Świetnie tłumaczy to mój model Trzech Pięter Człowieka (instynkty, uniwersalia, cywilizacje):
- Parter (biologia): instynkty stadnego ssaka — walka o dominację, agresja, ale też zalążki empatii i tworzenia koalicji.
- I Piętro (kultura, uniwersalia): zasada wzajemności, pamięć o tym, kto jest swój, a kto obcy, plotki, wykluczanie cwaniaków.
- II Piętro (cywilizacja, instytucje): prawo, umowy, sądy, spisane reguły gry.
Zobaczmy krok po kroku, dlaczego bez wyższych pięter kooperacja błyskawicznie leży na łopatkach.
Parter w trybie jeden na jeden. Dlaczego opłaca się zdradzić?
Wyobraź sobie klasyczny dylemat więźnia: robisz z kimś jednorazowy interes w obcym mieście. Widzicie się pierwszy i ostatni raz w życiu.
- Jeśli obaj będziecie uczciwi — obaj zyskacie.
- Jeśli obaj oszukacie — obaj stracicie trochę.
- Jednak jeżeli ty będziesz uczciwy, a on cię oszuka — on zgarnia całą pulę, a ty zostajesz z niczym!
W takiej pojedynczej, anonimowej sytuacji matematyka jest bezwzględna: najbardziej opłaca się zdradzić (oszukać). Bez względu na to, co zrobi drugi gość, zdrada daje ci lepszy wynik lub chroni cię przed byciem frajerem.
To jest czysty parter ewolucyjny: surowy instynkt samolubnego drapieżnika. Gdybyśmy działali tylko w pojedynczych, anonimowych starciach, świat byłby permanentną wojną o dominację i wzajemnym oszukiwaniem.
Wejście na I Piętro. Zasada „Wet za wet” (Tit-for-Tat)
Co się dzieje, gdy ta sama gra nie kończy się po jednej rundzie, tylko musicie ze sobą żyć dzień w dzień (jak w klasie w szkole albo w stadzie na sawannie)?
W latach 80-tych naukowiec Robert Axelrod zrobił turniej komputerowy dla różnych strategii. Wygrał banalnie prosty program: Wet za wet. Działa on według 4 zasad:
- Bądź miły: zacznij od współpracy (nie atakuj pierwszy).
- Miej twardą rękę: jeżeli ktoś cię zdradzi — w następnej rundzie natychmiast mu oddaj!
- Wybaczaj: jeżeli zdrajca przeprosi i znów gra fair — wróć do współpracy.
- Bądź czytelny: nie kombinuj, niech wszyscy wiedzą, jak reagujesz.
Wniosek? Dobroć bez możliwości odwetu to frajerstwo. Programy, które były zawsze bezwarunkowo miłe, zostały zmiecione przez cwaniaków. kooperacja wygrała tylko dlatego, iż miała w ręku bat i potrafiła natychmiast ukarać zdradę.
To jest fundament I Piętra: w plemieniu ludzie zaczynają się rozpoznawać, pamiętają swoje winy i tworzą koalicje słabszych, by wspólnie utemperować klasowego lub plemiennego osiłka (to tzw. odwrócona hierarchia dominacji).
Już na tym etapie widać, iż libertarianizm wygrywa i najlepiej stosować jego NAP (zasadę nieagresji), a zatem uznanie, iż inicjowanie przemocy jest niemoralne, ale w obronie przemoc jak najbardziej można i należy stosować.
Lekcja z okopów I wojny światowej
Niesamowitym dowodem z historii była zasada „żyj i daj żyć innym” w okopach I wojny światowej.
Gdy te same oddziały niemieckie i brytyjskie stały naprzeciwko siebie miesiącami, żołnierze spontanicznie przestawali do siebie strzelać w porze obiadu. Wiedzieli, iż jeżeli jeden wystrzeli w zupę drugiego, to drugi zdemoluje okop pierwszego z moździerza. Pokój nie wynikał z nagłej miłości do wroga, tylko z powtarzalności sytuacji i gwarancji natychmiastowego odwetu.
Gdy generałowie zauważyli ten spokój, zaczęli celowo rotować oddziały (wprowadzając znów anonimowość pojedynczych starć). Efekt? Ciche porozumienie natychmiast pękało i wracała rzeź.
Ewolucja: Jastrzębie i Gołębie
W przyrodzie agresja nie znika na rzecz powszechnej miłości. W biologii znany jest model Jastrząb kontra Gołąb:
- Gdy w populacji są same ustępliwe „Gołębie”, pojawienie się jednego agresywnego „Jastrzębia” daje mu gigantyczną przewagę — zgarnia wszystko siłą.
- Gdy jest za dużo „Jastrzębi”, bez przerwy się tłuką, odnoszą rany i zaczynają wymierać, robiąc miejsce dla kooperacji.
Wynik? W naturze nigdy nie ma ostatecznego zwycięstwa samych świętych ani samych bandytów. Trwa ciągłe napięcie między chęcią zdominowania innych (parter) a mechanizmami obrony grupy przed tyranami (I i II piętro).
Współpraca to nie jest żaden wyższy, ostateczny etap ewolucji, który wymazał prawo dżungli z naszych genów.
- Dominacja i chęć zdrady (Parter) siedzą w nas zawsze — odpalają się automatycznie, gdy czujemy się bezkarni, anonimowi i silniejsi.
- Współpraca (I i II Piętro) to krucha konstrukcja, która działa tylko pod trzema warunkami:
- Znamy się i będziemy widzieć w przyszłości (powtarzalność),
- Pamiętamy swoje zachowania (opinia i reputacja),
- Mamy realną możliwość ukarania cwaniaka (odwet).
Człowiek nie przestał być biologicznym ssakiem tylko dlatego, iż wymyślił moralność i prawo. Po prostu stworzył wyższe piętra, które pilnują, żeby opłacało nam się podawać rękę, zamiast wbijać nóż w plecy!
Libertariański szczyt. kooperacja z czystego rachunku zysków i strat
Gdy wejdziemy na sam szczyt tej konstrukcji — na poziom dojrzałego libertarianizmu — okazuje się, iż wcale nie potrzebujemy bata w ręku wszechwładnego państwa, by ludzie żyli w pokoju.
Libertarianizm nie wymaga od człowieka, by stał się aniołem i sztucznie tłumił swoje biologiczne instynkty dominacji czy walki (parter). Zamiast tego stawia na chłodną ekonomię i teorię gier: tworzy warunki, w których dominacja, kradzież i agresja po prostu przestają się opłacać.
W wolnym społeczeństwie najpotężniejszą bronią przeciwko cwaniakom nie jest państwowy terror czy armia urzędników, ale mechanizm reputacji, wolny rynek i ostracyzm społeczny. jeżeli kogoś oszukasz lub zaatakujesz, tracisz wiarygodność: nikt nie podpisze z tobą umowy, nikt ci niczego nie sprzeda, bank zablokuje ci usługi, a sąsiedzi zamkną przed tobą drzwi. Spadasz na margines z własnego wyboru.
Współpraca na najwyższym piętrze cywilizacyjnym nie jest więc naiwnym pacyfizmem ani przymusem narzuconym przez urzędnika z karabinem — to najbardziej opłacalny, racjonalny wybór wolnego człowieka, który doskonale wie, iż pokojowa wymiana buduje bogactwo, a agresja prowadzi do natychmiastowego bankructwa. Do tego wymagana jest kultura, która zwalczy ludzką naturę.
Grzegorz GPS Świderski
]]>Twitter.com/gps65]]>
]]>t.me/KanalBlogeraGPS]]>
PS. Notki powiązane:
- https://niepoprawni.pl/blog/gps65/trzy-pietra-czlowieka-instynkty-uniwersalia-cywilizacje
- https://niepoprawni.pl/blog/gps65/czy-ewolucja-faworyzuje-wspolprace-a-dominacja-to-tylko-blad
- https://niepoprawni.pl/blog/gps65/czym-naprawde-jest-liberalizm
- https://niepoprawni.pl/blog/gps65/o-cywilizacji-naturze-instynkcie-kulturze-emocjach-i-ewolucji
- https://niepoprawni.pl/blog/gps65/dzin-kalach-i-koniec-wojen
