„Diabły” Kena Russella. Kto ma prawo patrzeć?

liberte.pl 3 days ago

Nagie zakonnice wiją się w religijno-erotycznej ekstazie, wielki krucyfiks zostaje przewrócony, a ciało Chrystusa symbolicznie zgwałcone. Przełożona klasztoru całuje zwęgloną kość mężczyzny, zamieniając relikwię w erotyczny fetysz. Sacrum miesza się z profanum, modlitwa z pożądaniem, a ekstaza z przemocą. Trudno odróżnić religijny rytuał od seksualnego spektaklu…

Tych obrazów nie zobaczyła publiczność w pierwotnej, ocenzurowanej wersji „Diabłów” Kena Russella. Z filmu usunięto sekwencję nazwaną „Gwałtem na Chrystusie”, wycięto również intymny gest siostry Jeanne ze zwęgloną kością Grandiera. Skrócono sceny tortur, podczas których duchownemu przebijano język igłami i miażdżono nogi. Dziś, pięćdziesiąt pięć lat po premierze w 1971 roku, „Diabły” wracają do kin w odrestaurowanej wersji reżyserskiej. Choć nie odzyskano wszystkich usuniętych fragmentów, przywrócono dwa szczególnie znaczące obrazy. Pierwszy pokazuje religię zamienioną w obsceniczny spektakl. Drugi pożądanie, którego nie zdołały unicestwić ani zakaz, ani śmierć.

Jest w tym fascynujący paradoks. Film opowiadający o instytucjach kontrolujących ludzkie ciała, pragnienia i przekonania sam stał się przedmiotem instytucjonalnej kontroli. Russell pokazał, jak władza decyduje o tym, co jest grzechem. Cenzorzy postanowili z kolei zdecydować, co wolno nam zobaczyć.

Kino Kena Russella pokochałam jeszcze podczas studiów filmoznawczych w Krakowie, dzięki Dr Piotrowi Kletowskiemu, który nauczył nas dostrzegać pod prowokacją konsekwentną myśl, pod estetycznym nadmiarem polityczny komentarz, a pod pozornym bluźnierstwem pytania o naturę wiary i władzy. Dziś, kiedy wracam do „Diabłów”, czuje dużą wdzięczność za ten aparat. Bo ostatecznie najbardziej niepokojące w filmie Russella są nie nagie ciała, profanowane symbole czy okrucieństwo tortur, ale łatwość, z jaką przemoc może zostać uznana za moralny obowiązek. Aktualne…Prawda?

Polityczny, nie pornograficzny

Kiedy „Diabły” trafiły do kin w 1971 roku, były czymś znacznie więcej niż prowokacją obyczajową. Russell, inspirując się książką Aldousa Huxleya „Diabły z Loudun” i dramatem Johna Whitinga, opowiedział historię siedemnastowiecznego procesu księdza Urbaina Grandiera, oskarżonego o opętanie zakonnic. Za opowieścią o religijnej histerii krył się jednak film o polityce, represji, seksualności i mechanizmach zbiorowej przemocy.

Grandier, grany przez Olivera Reeda, staje się przeszkodą dla władzy, która potrzebuje jego upadku. Siostra Jeanne, przełożona klasztoru w interpretacji Vanessy Redgrave, jest postacią uwikłaną w pożądanie, religijną obsesję i społeczne ograniczenia. Ich historia pokazuje, jak łatwo prywatne pragnienia przekształcić w publiczne oskarżenie, a moralną panikę wykorzystać do realizacji politycznych celów.

„Zawsze uważałem »Diabły« za mój jedyny film polityczny” – mówił reżyser w rozmowie z Markiem Kermode’em, opublikowanej w 1995 roku na łamach „Sight and Sound”. Wyjaśniał, iż opowiadał o praniu mózgów i przejmowaniu kontroli przez państwo. W czasach, gdy film oskarżano o pornografię i bluźnierstwo, sam twórca wskazywał na zupełnie inny przedmiot swojego zainteresowania: władzę.

Jest w tym pewna ironia. Russell, który podczas realizacji filmu był praktykującym katolikiem, nie próbował ośmieszyć wiary. Chciał pokazać, co dzieje się z religią, kiedy staje się narzędziem politycznego podporządkowania. W rozmowie z „The Guardian” w 2011 roku opisywał choćby „Diabły” jako opowieść o degradacji zasad religijnych i grzeszniku, który staje się świętym.

W tym miejscu warto przywołać Michela Foucaulta, który w Historii seksualności” zakwestionował popularne przekonanie, iż nowoczesna władza zajmuje się przede wszystkim tłumieniem pożądania. Przeciwnie: nieustannie każe nam o nim mówić, klasyfikuje je, bada, poddaje ocenie i kontroli. Nie tylko zakazuje. Wytwarza również język, w którym seksualność może zostać uznana za normalną, grzeszną, chorobliwą lub niebezpieczną. „Diabły” są niemal podręcznikowym obrazem takiego mechanizmu. Ciała zakonnic zostają wystawione na publiczny widok pod pretekstem walki z opętaniem. Egzorcyzmy przypominają spektakl, w którym religijny rytuał, erotyczne napięcie i polityczny interes stają się nierozdzielne. Im głośniej instytucje potępiają seksualność, tym bardziej obsesyjnie się nią zajmują.

Szczególnie interesująca okazuje się siostra Jeanne. W interpretacji Vanessy Redgrave jest kobietą, której odmówiono prawa do nazwania własnego pożądania inaczej niż grzechem. Jej pragnienie nie znika, kiedy zostaje potępione. Przeciwnie, powraca pod postacią wizji, obsesji i oskarżeń. Jeanne sama uczestniczy w mechanizmie, który ją zniewala. Jej słowa stają się narzędziem przemocy wobec Grandiera, choć wyrastają z doświadczenia własnego uwięzienia. Russell nie daje nam wygodnego podziału na niewinne ofiary i okrutnych oprawców. Pokazuje, jak system potrafi uczynić swoich poddanych współuczestnikami represji.

Komu wolno decydować?

W 1971 roku nagie ciała zakonnic mogły wywołać skandal i doprowadzić do ingerencji cenzorów. Pięćdziesiąt pięć lat później seksualność jest jednym z najłatwiej dostępnych obrazów współczesności. Kilka kliknięć wystarczy, by trafić na treści pornograficzne, również wtedy, gdy nie osiągnęło się pełnoletności. Jednocześnie dostęp do antykoncepcji awaryjnej w Polsce wciąż wymaga recepty, a możliwość jej uzyskania bez wizyty u lekarza zależy od udziału apteki w specjalnym programie.

To osobliwa sprzeczność naszych czasów. Ciało może być przedmiotem niemal nieograniczonej konsumpcji, ale jego właścicielka nie zawsze dysponuje równie swobodnym dostępem do narzędzi pozwalających decydować o własnej reprodukcji. Obrazy seksu podlegają prawom rynku, natomiast seksualna autonomia pozostaje przedmiotem politycznych negocjacji.

W Loudun zagrożeniem staje się rzekome opętanie. Współcześnie polityczne konflikty wokół seksualności, reprodukcji czy edukacji również bywają przedstawiane jako walka o ocalenie moralnego porządku. Nie są to sytuacje historycznie tożsame, ale mechanizm wykorzystywania lęku do zdobywania społecznego przyzwolenia na kontrolę pozostaje rozpoznawalny. Wystarczy wskazać zagrożenie, nadać mu twarz i przekonać społeczeństwo, iż dla jego własnego bezpieczeństwa konieczne jest ograniczenie czyjejś wolności.

Hannah Arendt w „Korzeniach totalitaryzmu analizowała sposób, w jaki ideologia potrafi podporządkować rzeczywistość pozornie niepodważalnej logice. Kiedy świat zostaje wyjaśniony dzięki jednej, wszechogarniającej opowieści, fakty, które do niej nie pasują, przestają mieć znaczenie. W późniejszych rozważaniach nad myśleniem i odpowiedzialnością Arendt podkreślała również niebezpieczeństwo bezmyślności: rezygnacji z samodzielnego osądu na rzecz gotowych reguł i przekonań.

Nie trzeba być fanatykiem, by uczestniczyć w niesprawiedliwości. Czasem wystarczy przestać zadawać pytania.

W „Diabłach” ten mechanizm przybiera przerażająco konkretną postać. Grandier zostaje oskarżony, poddany torturom i skazany nie dlatego, iż udowodniono mu winę, ale dlatego, iż jego wina jest politycznie potrzebna. Instytucje wytwarzają opowieść o zagrożeniu, tłum ją przyjmuje, a przemoc staje się konsekwencją wcześniej ustanowionego porządku. Skoro Grandier jest wysłannikiem diabła, jego unicestwienie można przedstawić jako akt moralnego oczyszczenia.

Zmieniła się natomiast scenografia współczesnego oburzenia. Publiczne egzorcyzmy mają dziś swoje odległe odpowiedniki w medialnych procesach, a tłum zgromadzony wokół stosu znalazł następców w internetowych społecznościach, emotikonach i udostępnieniach. Do zbiorowego potępienia nie potrzeba już miejskiego placu. Wystarczy ekran telefonu. Oskarżenie rozprzestrzenia się szybciej niż jego weryfikacja, a upokorzenie z łatwością staje się rozrywką. Wszystko w myśl: chleba, igrzysk, zasięgów!

Architektura przemocy

Derek Jarman, autor scenografii, nie zbudował w „Diabłach” realistycznego siedemnastowiecznego miasta. Stworzył Loudun niemal abstrakcyjne: białe, geometryczne, niepokojąco nowoczesne. W tej sterylnej przestrzeni ciała wydają się jeszcze bardziej bezbronne, a przemoc jeszcze bardziej brutalna.

W Ewangelii św. Mateusza Jezus porównuje religijnych obłudników do pobielanych grobów. Trudno o bardziej przejmujący komentarz do scenografii Jarmana. Loudun jest olśniewająco białe, niemal sterylne, ale za nieskazitelnymi ścianami rozgrywają się tortury, upokorzenia i polityczne egzekucje. Russell zdaje się odwracać tradycyjną symbolikę: biel nie jest już znakiem niewinności, ale maską przemocy. Im czystsza powierzchnia, tym więcej okrucieństwa można pod nią ukryć.

Świadomość formy to jeden z powodów, dla których „Diabły” nie zestarzały się jak wiele innych filmowych skandali. Russell tworzył kino logicznego nadmiaru. W jego świecie groteska, erotyzm i przemoc wzajemnie się wzmacniają, odsłaniając mechanizm politycznego widowiska.

Publiczne egzorcyzmy, oskarżenia i upokorzenia nie służą jedynie ukaraniu jednostki. Mają przekonać zbiorowość, iż władza działa skutecznie i w słusznej sprawie. Przemoc potrzebuje przecież nie tylko sprawców i ofiar. Potrzebuje również widzów.

Kto ma prawo patrzeć?

U Kena Russella samo patrzenie nigdy nie jest niewinne. Jeanne podgląda Grandiera, duchowni obserwują ciała zakonnic, mieszkańcy Loudun przyglądają się publicznym egzorcyzmom, a wreszcie egzekucji. Spojrzenie staje się formą posiadania, kontroli, niekiedy przemocy.

Reżyser zmusza jednak do niewygodnej refleksji także nas, widzów. Przecież przyszliśmy zobaczyć właśnie to, co przez lata było zakazane. Czy nasze spojrzenie jest rzeczywiście tak odmienne od spojrzeń tłumu zgromadzonego w Loudun? Czy interesuje nas cierpienie człowieka, czy spektakl jego cierpienia? Russell nie pozwala nam pozostać bezpiecznie po drugiej stronie ekranu. Czyni nas uczestnikami widowiska, które jednocześnie każe nam potępiać. Oglądając „Diabły”, nie możemy więc ograniczyć się do pytania, dlaczego cenzorzy nie chcieli dopuścić pewnych obrazów do publiczności. Musimy zapytać, dlaczego sami tak bardzo pragniemy je zobaczyć.

W jednej z najbardziej przejmujących scen filmu tłum obserwuje egzekucję Grandiera, podczas gdy niszczone są mury Loudun. Nagość odwraca uwagę od przemocy, religia od polityki, a publiczne oburzenie od rzeczywistego zagrożenia. Kiedy mieszkańcy przyglądają się płonącemu człowiekowi, za ich plecami realizowany jest polityczny cel całej operacji. To jedna z najbardziej bezlitosnych metafor w kinie Russella: społeczeństwo tak zajęte oglądaniem cudzego upadku, iż nie zauważa utraty własnej wolności.

Kiedy w maju 2026 roku odrestaurowane „Diabły” pokazano w Cannes, publiczność nie reagowała już takim oburzeniem, jakie towarzyszyło filmowi przed pięćdziesięciu pięciu laty. Niektóre sceny wywoływały śmiech. Być może dlatego, iż dziś łatwiej dostrzec w nich groteskę politycznego widowiska niż samo bluźnierstwo.

Russell od początku traktował przecież Loudun jak wielką scenę. Władza reżyseruje tu rzeczywistość, religijne rytuały zamienia w przedstawienia, a ludzi obsadza w rolach, których nie mogą odrzucić. W tym teatrze najbardziej niebezpieczny okazuje się człowiek, który nie chce wypowiedzieć przygotowanej dla niego kwestii. Grandier odmawia przyznania się do winy, której nie popełnił. I właśnie dlatego musi zostać usunięty ze sceny.

Powrót „Diabłów” prowokuje jednak pytanie nie tylko o to, dlaczego film został ocenzurowany, ale również o to, czego dziś szukamy w odzyskanych obrazach. Czy chodzi o erotyczną prowokację, satysfakcję z przekroczenia zakazu, czy może o odzyskanie prawa do samodzielnej interpretacji dzieła?

Przywrócenie wyciętych scen pozwala zobaczyć prowokację w jej politycznym i artystycznym kontekście. A przede wszystkim przypomina, iż cenzura nie polega wyłącznie na usuwaniu obrazów. Jest również próbą decydowania o tym, jakie znaczenia wolno nam z nich odczytać. Choć pięćdziesiąt pięć lat po premierze „Diabłów” możemy wreszcie zobaczyć obrazy, których przez dekady nam odmawiano, pytanie, czy nauczyliśmy się przez ten czas patrzeć. I czy potrafimy dostrzec coś więcej niż skandal, kiedy tuż za nim rozgrywa się przemoc.

Read Entire Article