Czytanie ze zrozumieniem, rozwiązywanie problemów, efektywne wykorzystywanie zdobytych informacji w życiu codziennym i w pracy to kompetencje uważane w tej chwili za najważniejsze dla obywateli. W jakim stopniu potrafimy z nich korzystać?
1 lipca 2026 r. międzynarodowe stowarzyszenie OECD (Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju), zrzeszające 38 rozwiniętych i demokratycznych państw, opublikowało rozszerzoną wersję raportu PIIAC – Międzynarodowego Badania Umiejętności Dorosłych, które zostało przeprowadzone w 2023 roku wśród państw członkowskich.
W badaniu wzięło udział łącznie 31 krajów, w tym Polska.
Przedział wiekowy badanych był bardzo szeroki – od 16 do 65 lat – co umożliwiło precyzyjne określenie, jaką rolę w uzyskanym wyniku mogło odegrać wykształcenie, doświadczenie zawodowe, wiek oraz płeć. Eksperyment objął łącznie ok. 5 tys. Polaków (podobna liczba osób reprezentowała pozostałe państwa). Każdy z uczestników był wybierany losowo. Za przygotowanie i analizę wyników PIIAC w Polsce odpowiedzialny był Instytut Badań Edukacyjnych (IPE).
Samo badanie zostało przeprowadzone cyfrowo (uczestnicy korzystali z tabletów) i opierało się na czterech rodzajach tekstów, w których wykorzystuje się umiejętność czytania. Były to treści:
- zawodowe (np. czytanie instrukcji, raportów, maili),
- osobiste (np. komunikacja poprzez media społecznościowe),
- społeczne (ulotki informacyjne, dokumenty, artykuły prasowe),
- edukacyjne (czytanie na potrzeby uczenia się).
Do każdej z tych treści dołączono odpowiednie zadania, które miały określić poziom umiejętności:
- rozumienia tekstu i działania na nim (rozumiane jako „wyszukiwanie, odczytanie znaczeń, ocenę i refleksję nad pisanymi tekstami, by osiągnąć zamierzone cele”, znajdowanie informacji w tekście oraz „zarówno dosłowne odczytanie przekazu, jak i łączenie dotychczasowej wiedzy z treścią tekstu i wyciąganie własnych wniosków”);
- rozumowania matematycznego („wykorzystywanie i krytyczne rozumienie treści matematycznych (…)”, z zakresu m.in. arytmetyki, geometrii, algebry, statystyki);
- rozwiązywania problemów („zdolność do osiągania własnych celów w dynamicznej sytuacji, w której metoda rozwiązania nie jest od razu dostępna”).
Autorzy raportu podkreślają, iż we wszystkich dziedzinach badani musieli wykazać się przede wszystkim krytycznym myśleniem, efektywnym korzystaniem z podanych informacji oraz łatwą adaptacją w stosunku do stawianych im wyzwań.
Sądząc po wynikach, Polakom niekoniecznie udało się spełnić te założenia.
Ostro i bez znieczulenia
– tak działamy od 2020 roku. Dziennikarstwo, które nie jest obojętne. Tygodnik Spraw Obywatelskich nagłaśnia nadużycia, edukuje i daje narzędzia do realnej, obywatelskiej zmiany.
Przekaż darowiznę i stań się naszym współwydawcą
Czy wiemy, co czytamy?
W badaniu PIIAC używa się umownej skali interwałowej, której średnia (przeciętny wynik uzyskiwany przez dorosłych w danym kraju) wynosi 250 punktów. Ta liczba będzie punktem wyjścia w porównywaniu wyników między Polską a innymi krajami. Z kolei standardowe odchylenie wynosi 50 punktów.
Wyniki przewyższające 250-punktową normę zdobyło wiele krajów. Tak jest m.in. w przypadku Finlandii (296 punktów), Japonii (289), Szwecji (284) i Norwegii (281) – te państwa osiągnęły najlepsze rezultaty w zakresie rozumienia tekstu oraz rozumowania matematycznego. Podobne wyniki zdobyły także w przypadku rozwiązywania problemów (Finlandia i Japonia – 276 punktów, Szwecja – 273, Norwegia – 271).
Bardzo dobre rezultaty uzyskała Holandia (w każdej z kategorii jest na piątym miejscu) oraz Estonia (dwukrotnie szóste miejsce).
Jak wskazują autorzy raportu, taka częstotliwość nie jest przypadkowa – „(…) kraje osiągające lepsze wyniki w jednej dziedzinie osiągają też lepsze wyniki w innych, a średnie z poszczególnych dziedzin są ze sobą mocno skorelowane. Trudno więc mówić, iż konkretne kraje mają przewagi w jednych dziedzinach, a inne w drugich”.
We wszystkich trzech kategoriach najgorzej wypadły: Chile, Portugalia, Litwa oraz Polska.
W kategorii „rozumienie tekstu” Polacy uzyskali 236 punktów, w rozumowaniu matematycznym – 239 (oba wyniki są trzecimi najniższymi od końca), a w zakresie rozwiązywania problemów – zaledwie 226 punktów (drugi najniższy wynik). Nieznacznie wyższe rezultaty osiągnęła Litwa, ale różnica między państwami wyniosła maksymalnie siedem punktów (w rozumowaniu matematycznym).
Wśród badanych Polaków aż 39% miało poważne trudności z rozumieniem tekstu, a 38% – z rozwiązaniem zadań matematycznych. Co dziesiąta osoba (9%) nie potrafiła wykonać najprostszych zadań z obu tych dziedzin.
Rozwiązywanie problemów nie wypadło lepiej – prawie połowa Polaków (48%!) zdobyła najniższe wyniki, a tylko 5% poradziło sobie z najtrudniejszymi zadaniami.
Sytuacja przedstawia się jeszcze gorzej w porównaniu z sąsiednimi krajami – w Niemczech najniższe wyniki z rozumienia tekstu dostało jedynie 17% badanych, a z matematyki – 16%. Podobnie jest w Czechach (odpowiednio 19 i 18%) oraz Estonii (8 i 9%).
Badanie dostarczyło także informacji o różnicach między respondentami – wyróżniono płeć, wiek oraz wykształcenie.
W zakresie rozumienia tekstu kobiety osiągnęły o 3 punkty wyższy wynik niż mężczyźni. Jest to jednak jedyna kategoria, w której kobiety są na prowadzeniu – mężczyźni uzyskali lepsze wyniki zarówno w rozumowaniu matematycznym (średnio 10 punktów więcej od kobiet), jak i rozwiązywaniu problemów (3 punkty więcej).
Największe różnice widoczne są w Finlandii, gdzie kobiety uzyskały o 9 punktów więcej w zadaniach dotyczących tekstu, a mężczyźni o 11 więcej z matematyki.
W Polsce różnice między płciami są niewielkie (od jednego do trzech punktów, z przewagą kobiet tylko w zakresie rozumienia tekstu) i praktycznie nieistotne statystycznie.
Warto jednak przyjrzeć się różnicom ze względu na wiek; porównanie średnich wyników w różnych kategoriach wiekowych pokazuje, iż w Polsce osoby młodsze (16-34 lata) radzą sobie o wiele lepiej niż starsze z rozwiązywaniem zadań PIIAC (z każdej dziedziny). Tendencja ta jest zauważalna także w innych państwach OECD, choć Polska wyróżnia się zdobyciem najlepszych wyników w trzech kategoriach przez osoby z najmłodszej grupy wiekowej (16-24 lata). Zauważa się także systematyczny spadek poziomu umiejętności wraz z wiekiem.
Znaczące są też różnice związane z wykształceniem; tu ograniczono wiek badanych osób do 25-65 lat, które w większości zakończyły już edukację.
Według statystyk, Polacy z wyższym wykształceniem osiągają znacznie lepsze wyniki w zadaniach PIIAC, co w dużej mierze pokrywa się z obserwacjami z innych krajów. Co ciekawe, w nielicznych przypadkach osoby z wykształceniem średnim osiągały wyższe rezultaty niż osoby z wykształceniem akademickim z innych państw – w ten sposób Finowie, którzy posiadali tylko wykształcenie średnie, uzyskali 288 punktów w rozumieniu tekstu, przewyższając absolwentów studiów wyższych z aż 19 krajów.
Kto w Polsce czyta książki? Niespodzianka w raporcie Biblioteki Narodowej Aleksandra Kryska
Jak czytać, by przeczytać?
Fatalne wyniki Polaków przygnębiają tym bardziej, iż oznaczają regres w stosunku do poprzedniej edycji PIIAC (lata 2011-2012).
Brało w niej udział 39 państw OECD, a Polska osiągnęła bardzo zadowalające rezultaty. W zakresie rozumienia tekstu uzyskała 267 punktów, a w rozumowaniu matematycznym – 260 (kategoria rozwiązywania problemów została włączona dopiero w 2023 r.). W 2012 roku tylko 15% badanych Polaków posiadało niski poziom zarówno umiejętności rozumienia tekstu, jak i zadań matematycznych, a 13% nie radziło sobie z zadaniami z jednej z tych dziedzin. Podobnie jak w 2023 roku, najlepsze wyniki osiągnęły osoby w wieku 16-24 lata.
Spadek kompetencji w zakresie rozumienia tekstu wynosi zatem 31 punktów, a w rozwiązywaniu zadań matematycznych – 21 punktów.
Składa się to na obraz postępującego w Polsce zjawiska analfabetyzmu funkcjonalnego – stanu, gdy dorosła osoba teoretycznie potrafi czytać i pisać, ale nie umie wykorzystać tych umiejętności w codziennym życiu. Skąd wynika taka przepaść?
Pod uwagę należy wziąć kilka perspektyw. Przede wszystkim, przez ostatnie 14 lat nastąpił znaczny rozwój technologii, co skutkuje większym ryzykiem uzależnienia się od szybkich, krótkich i prostych form przekazu. Jednocześnie zmienia się komunikacja – jak zauważa dr Katarzyna Chyl-Tanaś, neurobiolożka związana z Instytutem Biologii Doświadczalnej Nenckiego, kultura rozmowy „coraz częściej polega (…) na obrazach i skrótach, co rozleniwia i przyzwyczaja do innego rodzaju przekazu”. W efekcie, gdy dorosły mierzy się z dłuższym lub bardziej wymagającym tekstem, zwyczajnie nie daje sobie rady.
Aplikacja na życie Joanna Suciu
Szkolna wojna o uwagę w Europie: zmiana podejścia do telefonów w edukacji Justyna Łobodzińska
Jako iż test PIIAC sprawdzał umiejętności praktyczne, w dyskusji podkreśla się także rolę polskiego systemu edukacji, który miałby przyczyniać się do pogłębiania zjawiska analfabetyzmu funkcjonalnego.
Polskie szkoły mierzą się z zarzutami o niemiarodajny tryb nauki, którego efekty w postaci ocen nie mają realnego przełożenia na rzeczywistość i nie przygotowują młodzieży do wejścia w dorosłość. Uczniowie uczą się większości materiału na pamięć, starając się wpasować w klucz odpowiedzi na sprawdzianach i egzaminach, zaś późniejsze samodzielne wykorzystanie umiejętności okazuje się dużym wyzwaniem.
Eksperci podkreślają, iż analfabetyzm funkcjonalny jest zjawiskiem skrajnie negatywnym, zwłaszcza jeżeli obejmuje coraz większą liczbę osób. Konsekwencje są dotkliwe dla samych analfabetów, którzy – w związku z brakiem potrzebnych umiejętności – są mniej aktywni zawodowo i mają ograniczone możliwości zarobkowe. Ponadto mogą – nieświadomie – działać na własną szkodę, będąc bardziej podatnymi na propagandę, manipulacje czy oszustwa. W dłuższej perspektywie traci na tym całe społeczeństwo.
Analfabeci w krajach rozwiniętych mogą przyczyniać się do spadku PKB o choćby kilka procent, są też znacznie rzadziej aktywni lokalnie (nie udzielają się przy okazji różnych inicjatyw obywatelskich, np. budżetu obywatelskiego czy wyborów).
Mózg w trybie online. Neurobiologiczne skutki aktywności cyfrowej dzieci i młodzieży Helena Turek
Polska nadrabia zaległości
Według dr Chyl-Tanaś, przeciwdziałanie analfabetyzmowi powinno opierać się przede wszystkim na rzetelnej diagnozie, która dotyczyłaby nie tylko dzieci w wieku szkolnym (u których badania umiejętności są standardową procedurą), ale i osób dorosłych. Kolejnym krokiem jest zapewnienie odpowiednich programów wsparcia i materiałów, które pomogłyby ograniczyć luki kompetencyjne.
W tym zakresie Polska przez cały czas nadrabia zaległości – w grudniu tego roku mają zakończyć się prace nad pierwszym od 2023 r. programem, który ma podnieść poziom kompetencji Polaków, czyli Zintegrowaną Strategią Umiejętności 2030 (ZSU2030).
ZSU będzie wyznaczać najważniejsze kierunki rozwoju dla dzieci, młodzieży i dorosłych, uwzględniając m.in. „rozwijanie i wykorzystanie umiejętności w miejscu pracy”, doradztwo zawodowe oraz „planowanie uczenia się przez całe życie i potwierdzanie umiejętności”. Program skupia się zatem nie tylko na teorii, ale i rozwijaniu zdolności praktycznych (zgodnie z rekomendacjami raportu „Strategia Umiejętności OECD: Polska” oraz założeniami Nowego Europejskiego Programu na rzecz Umiejętności).
Innym projektem, który ma wspomagać edukację dorosłych, są Lokalne Ośrodki Wiedzy i Edukacji (LOWE). Działają od 2017 roku i są zlokalizowane głównie na obszarach peryferyjnych, gdzie dostęp do dobrej jakości edukacji może być utrudniony. LOWE skupiają się na przekazywaniu praktycznych umiejętności oraz wspieraniu rozwoju osobistego uczestników poprzez kursy, szkolenia czy grupowe wyjazdy. Udział w programie jest bezpłatny – jak dotąd na uczestnictwo w LOWE zdecydowało się ok. 11 tys. dorosłych.









